Sertlik ve mukavemet arasındaki ilişki nedir ?

Kalem

New member
FORUM TARTIŞMASI • MALZEME BİLİMİ • MEKANİK ÖZELLİKLER
[HEADING=1]Sertlik ve Mukavemet Arasındaki İlişki: Hangisi Daha Önemli?[/HEADING][HEADING=1]1. Giriş: Sert Bir Malzeme Her Zaman Daha mı Dayanıklıdır?[/HEADING]
Merhaba arkadaşlar,

Bir malzemenin kalitesini değerlendirirken sertliğine bakmak çoğumuzun aklına gelen ilk şeylerden biri. Örneğin, sertleştirilmiş bir çelik bıçağın keskinliğini uzun süre korumasını, bir matkap ucunun metal yüzeyleri delmesini veya bir otomobil parçasının yüksek yüklere dayanmasını bekleriz. Fakat burada önemli bir soru ortaya çıkıyor: Bir malzemenin sert olması, onun mutlaka daha mukavemetli olduğu anlamına mı gelir?

Bence bu konu, yalnızca mühendislik açısından değil, günlük hayatta kullandığımız ürünlerin kalitesini anlamak bakımından da oldukça ilgi çekici. Çünkü sertlik ve mukavemet çoğu zaman birbirine yakın kavramlar gibi kullanılsa da aslında farklı özellikleri ifade ediyorlar. Üstelik bu iki özellik arasındaki ilişki, malzemenin türüne, iç yapısına, üretim yöntemine ve hangi koşullarda kullanılacağına göre değişebiliyor.

Bu tartışmada bir başka boyut da insanların teknik konulara yaklaşımı. Bazıları ölçümler, deney sonuçları ve sayısal veriler üzerinden değerlendirme yapmayı tercih ederken bazıları güvenlik, kullanım deneyimi, maliyet, bakım kolaylığı ve toplumsal sonuçlar gibi etkenleri ön plana çıkarabiliyor. Bu farklılıkları kadınlara veya erkeklere değişmez özellikler olarak atfetmek yerine, farklı kişilerin deneyimleri ve öncelikleri üzerinden değerlendirmek daha doğru olacaktır.

Sizce bir malzemenin kalitesini belirleyen temel özellik sertlik mi, mukavemet mi, yoksa ikisinin dengeli biçimde bir araya gelmesi mi?
[HEADING=1]2. Sertlik Nedir?[/HEADING]
Sertlik, bir malzemenin yüzeyinde kalıcı bir iz, girinti veya çizik oluşmasına karşı gösterdiği direnci ifade eder. Başka bir deyişle, sertlik çoğunlukla malzemenin yerel deformasyona karşı ne kadar dirençli olduğunu anlamamıza yardımcı olur.

Örneğin, bir elmasın birçok malzemeyi çizebilmesi yüksek çizilme sertliğiyle ilişkilidir. Benzer şekilde, sertleştirilmiş bir çelik yüzeyin daha yumuşak bir metal yüzeyden daha az kolay çizilmesi de sertlik farkından kaynaklanabilir. Ancak çizilme sertliği ile batmaya karşı direnç aynı test değildir; sertlik, kullanılan ölçüm yöntemine göre farklı şekillerde değerlendirilebilir.

Endüstride yaygın kullanılan sertlik testleri şunlardır:

- Brinell sertlik testi (HBW): Belirli koşullarda bir bilyenin malzeme üzerinde oluşturduğu izin boyutunu ölçer.

- Rockwell sertlik testi (HR): Belirli bir batıcının malzemeye nüfuz etme derinliğinden yararlanır.

- Vickers sertlik testi (HV): Elmas piramit batıcının oluşturduğu izin boyutlarına dayanır.

- Knoop sertlik testi: Özellikle küçük bölgelerin ve ince tabakaların mikrosertliğini değerlendirmede kullanılabilir.

Bu yöntemlerin hepsi aynı fiziksel özelliğin farklı yönlerini ölçmeye çalışsa da sonuçları doğrudan birbirinin yerine kullanılamaz. Numunenin yüzey durumu, kalınlığı, mikro yapısı, uygulanan yük ve test koşulları ölçümü etkileyebilir. ASM International'ın sertlik testi üzerine yayımladığı teknik kaynaklar da yöntem seçiminin ve ölçüm koşullarının önemini vurgular. Kaynak: ASM International, Hardness Testing: Principles and Applications.

Buradan çıkarılabilecek önemli sonuç şudur: Bir malzemenin sertlik değerini bilmek, onun özelliklerini anlamak için yararlıdır; fakat tek başına bütün mekanik davranışını açıklamaz.
[HEADING=1]3. Mukavemet Nedir?[/HEADING]
Mukavemet, bir malzemenin uygulanan mekanik yükler altında gerilmeye ve kalıcı deformasyona karşı gösterdiği dirençle ilgili bir kavramdır. Ancak mukavemet tek bir değerden ibaret değildir. Malzemenin hangi tür yük altında değerlendirildiği ve hangi sınırın dikkate alındığı önemlidir.

Örneğin:

- Akma dayanımı: Malzemenin belirli bir ölçüt doğrultusunda kalıcı plastik deformasyon göstermeye başladığı gerilme seviyesidir.

- Çekme dayanımı: Çekme deneyinde ulaşılan en yüksek mühendislik gerilmesidir.

- Basınç dayanımı: Basma yükleri altında taşıyabildiği gerilme seviyesini ifade eder.

- Kayma dayanımı: Kayma yükleri altında oluşan gerilmelere karşı direnciyle ilgilidir.

- Yorulma dayanımı: Tekrarlanan veya değişken yükler altında çatlak oluşumu ve kırılma davranışıyla ilişkilidir.

Bu özellikler birbirleriyle ilişkili olsa da birbirlerinin yerine geçmez. Örneğin, çekme dayanımı yüksek olan bir malzemenin yorulma ömrü mutlaka uzun olmayabilir. Benzer şekilde, yüksek basınç dayanımı gösteren bir malzemenin çekme altındaki davranışı çok farklı olabilir.

ASM International'ın çekme deneyleri üzerine teknik kaynakları, akma noktası, çekme dayanımı, süneklik ve kırılma gibi özelliklerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Kaynak: ASM International, Tensile Testing of Metals and Alloys.

Dolayısıyla bir parçanın hangi koşullarda çalışacağı bilinmeden yalnızca yüksek mukavemet değerine bakarak onun uygun olup olmadığına karar vermek doğru değildir.
[HEADING=1]4. Sertlik ile Mukavemet Arasındaki Temel İlişki[/HEADING]
Sertlik ve mukavemet arasındaki ilişkiyi anlamanın en iyi yolu, bu iki özelliğin neden çoğu zaman birlikte arttığını incelemektir.

Bir metalin plastik deformasyona karşı direnci arttığında, yüzeyine bastırılan bir batıcının malzemeye nüfuz etmesi de genellikle zorlaşır. Bu nedenle birçok metalde sertlik yükseldikçe çekme dayanımının da yükseldiği gözlemlenir. Her iki özellik de belirli koşullar altında malzemenin plastik akmaya karşı gösterdiği dirençle ilişkilidir.

Bu ilişkiyi destekleyen önemli çalışmalardan biri, E. J. Pavlina ve C. J. Van Tyne tarafından 2008 yılında Journal of Materials Engineering and Performance dergisinde yayımlanan araştırmadır. Araştırmacılar, farklı bileşimlere ve mikro yapılara sahip 150'den fazla ötektoid altı çeliğin sertlik, akma dayanımı ve çekme dayanımı verilerini incelemiştir. Çalışmada çeliklerin akma dayanımları yaklaşık 300 MPa'dan 1700 MPa'ın üzerine kadar uzanmıştır. Sertlik ile mekanik dayanım arasında anlamlı ilişkiler bulunmuş, ancak bu ilişkilerin matematiksel olarak kusursuz olmadığı da görülmüştür.

Araştırma: Pavlina ve Van Tyne (2008), Correlation of Yield Strength and Tensile Strength with Hardness for Steels.

Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, sertliğin mukavemet hakkında fikir verebilmesi ile mukavemeti doğrudan ölçmesi arasında fark bulunmasıdır. Sertlik deneyi genellikle yüzeyde sınırlı bir bölgeyi etkilerken çekme deneyi, numunenin belirli bir yük altındaki genel davranışını inceler.

Örneğin, bir çelik parçanın yüzeyi ısıl işlemle sertleştirilmiş olabilir. Bu durumda yüzey aşınmaya karşı daha dirençli hâle gelirken parçanın iç kısmı daha farklı mekanik özellikler gösterebilir. Böyle bir parçanın tek bir sertlik ölçümüyle bütün kesitinin mukavemetini doğru biçimde belirlemek mümkün olmayabilir.
[HEADING=1]Sayısal ilişki ne kadar güvenilir?[/HEADING]
Bazı çelik türlerinde Vickers sertliği ile çekme dayanımı arasında yaklaşık doğrusal bir ilişki kurulabilir. Literatürde, belirli koşullarda ve uygun birimlerle, aşağıdaki gibi yaklaşık bağıntılarla karşılaşılır:
 
Üst